OSMANLI TAPU-TAHRİR ve " MÜHİMME " DEFTERLERİNDE GÜMÜŞHANE BÖLGESİ TÜRK BOY / OYMAK HATIRALARI

Prof. Dr. M. Fahrettin KIRZIOĞLU *

1071 Malazgirt Zaferimiz ile " Selçukluların Anadolu'yu Fethi " ça-buklaşmca, 1075 'te Bizans'ın başkenti istanbul'un böğründe iznik'te, Tür­kiye Selçukluları Devleti kurulmuştu. Ancak Fırat doğusundaki Anadolu, Azerbaycan ve Irak ülkelerindeki Türk Beylikleri, başkenti Rey'den İsfahan'a nakledilen Büyük Selçukluler'a tabi bulunuyordu.Bunlardan: Merkezi Erzen-rûm (Erzurum) olan ve Kars'tan Rize'ye kadarki Yukan-Aras ve Fırat ile Ço-ruk boylarını içine alan SALDUKLU EMİRLİĞİ, merkezi Erzincan'da bulu­nup, ( başlangıçta ) Trabzon, Harşit Çayı ( Torul ve Gümüşhane dahil) ile Kelkit Çayı boyu hatta Tunceli ve Palu kesimiyle Divriği'yi ihtiva eden MENGÜCÜKLÜ EMİRLlĞI, birbirine komşu bulunuyordu.Merkezleri Nik­sar olan ve Malatya, Sivas, Amasya, Merzifon kesimlerinde hâkim bulunan DANÎŞMENDLÎLER ise, Türkiye Selçukluları ile Büyük Selçuklular arasın­da yan - müstakil bulunuyordu. Bunların her üçü de başkentlerinde para kesti­ren kudretli Türk Devletleri idi.

Batı-Roma Imparatorluğu'nun manevi varisi sayılan Katolik Hıristi­yanların başı Papalık, Doğu-Roma'nın devami Ortodoks Bizans'ın, Anadolu' yu Müslüman-Türkler'e kaptırmasının,o haliyle kalmayacağını kestirdi.Bizans Kayserliği'nin yardım dileine olumlu cevap olarak 1096'da Birinci-Haçh sefe­rini başlattı. Bu sırada donanma ile gelen Rumlarm'ın Asya ticaret mallan kervanının Karadeniz'deki son durağı Trabzon ile Harşit boylarını ve Bayburt'u ele geçirdiği görülüyor.Bu yüzden Mengücükler'in batı komşusu kardeş Danişmendliler'den Gümüştekin Ahmet Gazi oğlu Emir ismail, 1098 yılında ordusuyla gelerek Rumlar'ı ağır bir yenilgiye uğrattı ve Bayburt ile Harşit boylarını onlardan kurtardı.

Bizanslılar'ın şimdiki Gümüşhane ilimizi oluşturan bölgeden hiçbir madeni bulup işletmediklerini, Alman Bizantologu ünlü bilgin ERNEST HONlGMANN'ın " 363'ten 1071'e kadarki bütün Grekçe, Arapça, Süryanice, Ermenice, (hatta Latince ve Gürcüce) kaynaklara göre" yazıp 1935'te Almanca olarak Bruxelles'de bastırdığı ve 1970'te dilimize çevrilen ana eserinden öğre-niyoruz.Gümüşhane ili kesiminin, kuzeyindeki "Kharşıt" ilk Osmanlı belge­lerinde "Khaş-Rûd çayı orta ve yukanlanndaki Torul ile Çanıça (Eski Gümüş­hane merkezi) kesiminde, Akkoyunlular'a tabi Ortodoks-Apkazlı (Abaza) "Torul Beyliği" nin, 1974 'te Fâtih'in Amasya'dan gönderdiği bir ordu kolu; Kelkit boyundaki kesimin ise, Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran Seferi başında ve Temmuz 1514'te Safevî-Iran Şahlığı'nın  Erzincan vileyeti ile birlikte fet-

^{Gazi Üniversitesi Emekli öğretim Üyesi.Ankara}.

hedilip,"Anadolu Biliği"ne katıldığı,benim doktora Tezim'de gereğince

anlatılmıştır.

A- TAPU-TAHRÎR DEFTERLERİ' ndeki Türk Boy ve Oymakları Hatıraları

ile Anılan Yer Adlan ve " Cemaat" len

Osmanlılar'ın Tapu-Tahrir Defteri . çağdaşlan başka devletlerde görü­lmeyen sağlam arazi ve emlak ile vergi kaynaklarını gösteren maliye def­terleri olup iki nüsha olarak hazırlanırdı: Birisi, yazıldığı sancak veya vilâyet­te kalır, eşi de başkent İstanbul'da " Defter-i Hâkânî Dâiresi " nde titizlikle saklanırdı. Bütün tımar, ze'âmet ve hâs gelirlerle evkaf ve mukâta'a işleri başkentteki deftere göre yapılır, vilâyet ve sancaktakilere de kaydedilmek üzere, Beğlerbeği ve Sancakbeğleri'ne bu uğurda " Hükümler " gönderilir-di.Bunlarda " Berâyâ " denilen vergi vermeyen Devlet memurları, Din hizmetlileri ve Evkafmensuplan gibilerin dışındaki," Re'âyâ " sayılan müslü-man ve zımmî denilen gayr-i müslim köylü, kasabalı / şehirli vergi mükellefleri, baba adlarıyla birlikte yazılır; ödeyecekleri akça miktarları da belirtilirdi.Bu bakımdan Bölge Tarihleri nin yazılmasında bu Tahrîr Defterleri : Gelir kaynaklan ( maden, boyahane, yaylak, otlak, çayır, balık­çılık, tuzla, kapan / hal, toprak mahsûlleri, evkaf-hayrat ve başkaca hususlar) çok titizce yazılıp mahalli tartı ve ölçüleri de belirtildiğinden eşsiz ve yararlanılması kaçınılmaz kaynaklardır.

Biz 1479 'daki Fâtih'ten 37 yıl sonra yazılmış ve eldeki en eski H.921 ( 1516 ) yılından kalma Turabzon Sancağı Defteri'nden ( Tapu-52 Sayı ile İstanbul Devlet Arşivi / Eski Başbakanlık Arşivi'nde ), " Vilâyet-i Kürtün " ( burada " Vilâyet ", valilik değil, eski beğlik anlamında ) adlı Nahiye içinde gösterilen "Çanıça " ve " Torul " köy adları ile Türk boy ve oymak adlannı, 1976'da yayınlamıştık; oradan buraya nakledelim:

Eldeki en eski Turabuzan sancağı Tahrir Defteri olan H.921 ( 1516 ) , tarihli Dirmik Defteri'nde, 1479'da fethedilen eski Meso-Khaldiye ( Orta-Khaldiya / Torul Beğliği) bölgesi toprakları, aşağıda Vilâyet-i KÜRTÜN ve yukarıda Vilâyet-i TORUL adıyla iki ahiyeye ayrılmış gösteriliyor.Yine bu Tahrîr Defteri'nden 1404'te İspanyol elçisi olup Trabzon-Erzincan-Erzurum yoluyla Temür'ün nezdine varan Klaviyo'nun gördüğü gibi Harşıt boyundaki köylerin çoğunun eskiden beri Türkmen Boyu ve Oymaklannın yurdu olduğu; ve ancak birkaç sarp kalenin ( Ortodoks-Apkazh / Abaza ki, 1204 'te Kraliçe Tamara tarafından gönderilen ordu ile birlikte gelmişlerdi) Kabasitanlar elinde kervanlardan bâc alan eşkiya yatağı kaldığı anlaşılıyor. 1479 fethinden 37 yıl sonraki " Vilâyet-i Kürtün Nahiyesi" nde şu Türkmen boy ve oymakları adıyla anılan köylerin bulunması bunu gösteriyor ( Defterdeki yazılış sıraları­na göre):

" Döger, Alayontlu, Uragir ( her üçü birer Oğuz Boyu ), Boynuyoğun ( Danişmend-Eli oymağı olup doğduğu köy " Muşkara " yi, İstanbul'dan gönderdiği mimar ve ustalarla " Nevşehir " yaptıran Başvezir Damat İbrahim Paşa da bu oymağın ikizi " Boynuincelü " den idi ), Buğalu, Avcılu, Karabörk, Boşçalu -son ikisi Tiflis-Altı'ndan gelme Kara-Papak ve Borçalu'dandır-, Oğuz, Oruçbeğlü, Çanakçılu, Kızılcalu-Danişmendlü (lerden Gümüştekin Gazi'nin oğlu olup, I. Haçlı Seferi sırasında Bayburd'u ele geçiren " Trabzon Dukası Th. Garası'mn " ordusunu 1098 'de Çoruk kıyısında

yenerek öldüren kahramanın takımı ), ismail Beğlü, Cema'at-ı Nökerân ( Moğolca " Nöker " ilhanlılar çağından kalma olup bir bey veya Noyan'ın devamlı çerisi veya hizmetini gören anlamındadır)

" Vilâyet-i Torul " Nahiyesi'ndeki 71 köyden, üzerinden bugün şose geçen Zigana köyü ile Gümüşhane yerindeki Karye-i Eski Camca (Çanıçea / Çan denilen Saka / Skyt Türkleri kolundan Samsun'a da Canik adını veren Alazan / Lazlann öteki adıÇanar'dan bir kolun hatırası olup da anılıyor. 1516 defterinde geçen bu nahiyedeki köylerden (7 Tinden) şu 32'sinin adları Türkçe ve Türkçe ile ilgisi görülüyor:

" Kharak, Aşağı - Müd - Şâir ve Muharrir ( 1975'te rahmetli) Nihal Atsız'm dedelerinin köyü Midi, burasıdır-, Korum, Üçkilise, Büyük-Çit, Kân-Çatağı, Aş ( Erzurum'da ve Karabağ batısında Gökçegöl yanındaki " Aş-Kale'lere " adını veren Türk oymağından ), Marsalu / Marsallu, Saru-Yatı, Durna, Tazık, Akpınar, Morkon ( Morkun ), Khasköy, Koşa-çifte demektir-, Ada-Mezrası, Erek, Kozoğlu, Beşkilise, Kökes, Ulu-Köy, Parkı, Kopuz, Yeni-Kharman, Kösten, Küçük Şalva ( Şalva, Kıpçak erkek adıdır ), Çaka, Artasa, Simli, Torul ilçesi merkezi Adaşa-, Kharşan, Akça-Kal'a, - asıl Torul /Toğrul kalesi-, Yağmurderesi'ne tabi Şebkhane - şap çıkarılan köy-".

Trabzon Sancakbeği iken Şehzade Yavuz'un, Safevî Şah ismail'in Akkoyunlu Devletini yıkıp, Sünnîlere çok zâlim davranışına dayanamayıp istanbul tahtına geçmek niyetiyle, 1511'de babası 1512 'de kardeşleri ile sa­vaştığı sırada, Erzincan üzerinden Harşıt boyuna Kızılbaş Çepnilerle işbirliği yaparak, Karadeniz kıyılarına yapılan Safilî akınından ibaret Kızılbaş Fetreti'nde, yararlılıkları görülen Torul bölgesi Hınstiyanlarından " Macuka ( Maçka ) lı Andronik " ve Çulha Kobılu gibilere de tımar verilerek sipahilere katıldığı bu defterde anlatılıyor.

Yukarıdaki, yararı görülen Hınstiyanlardan ikincisinin Kıpçaklı Türk­ler'den olduğu, onun Kıpçak oymağı "Kobılu'dan olduğunu gösteren kütüğün­den anlıyoruz. Yukarıdaki bilgiler Harşıt boyu kesimindekilere aittir. Kelkit çayı boyundaki Gümüşhane kesimi köy adlarında benzer hatıraları da H.922 (1516 ) yılından kalma 60 sayılı Vilâyet-i Erzincan Defteri'nde Bayburt Sancağı'na tabi" Kelkit" nahyesi'nde buluyoruz (harf sırasına koyarak):

1) Aşut 2) Bardız 3) Bizgili 4) Buğacık 5) Deliler 6) Gödül 7) iğdir 8) Keskin 9) Mıhmatlu 10) Sarpı 11) Sökmen 12) Şurut (Kıpçak oymağından).

Koğans nahiyesi'nde : 1) Bayad (Bayat) 2) Boyalu 3) Dölek 4) Khur (Aşağı ve yukarı diye iki köy) 5) Karamusa 6) Kılıçlu Verani 7) Kutl(u) Apa 8) Perek.

H. 936 (1530) Icmâl (154 Sayılı) ve H. 937 (1531) 966 sayılı mufassal Bayburd ve Kemakh Defterleri'nde Kelkit, Koğans, Yağmurdere ve Kürtün Nahiyeleri'ndeki köylerden şunların adları birer Türk kavmi hatıra­larıdır:

1) Ayvazh 2) Barkhar (M.Ö.110 yıllarında Dağistan Barkar / Balkar bölgesinden gelen ve Çoruk solundaki yaylaklara yerleşen Kıpçak/Bulgar uruğu kolundan, sıradağlar ve yaylak adı, 3) Bayındırluk, 4) Çaka, 5) çepni, 6) Dedeli, 7) Kılıçlu, 8) Kınklı, 9) Kozan, 10) Köroğlu (Avşar Boyu Oymağı), 11) Kurdoğlu, 12) Kürtün (Dânişmend-Eli Türkmenler'i boyundan), 13) Lıbarit,(1204 yıhnda IV. Haçhlar'ın istanbul'daki kırgından kaçarak gemi ile Trabzon'a gelen Kom;_;inoslularin burada tutunabilmesi için, " Apkaz/Kar-

tel/Gürcistan -Aran Kraliçesi Bagrat'lı Tamar " in gönderdiği çerisi ve âilelerile gelerek yerleşen Kıpçaklılar ve Apkazlar arasında bulunan, eski Gogaren/Gugark/Gugaret Eyaleti Uç beyleri / Bideaşkh Hanedanı Orbelyanlar / Üçoklar'dan " Libarıtlıller " den bir kolun adı ile, adaşı bir köyde Rize'de bulunur. 14) Mengüt, 15) Oğuz, 16) Pomak (Akkoyunlu / Bozuluş Boyu, adaşı Trabzon,, Tunceli, Mapu, Diyarbakır'da birer köydür), 17) Şamanlu, 18) Şemüklü (Akkoyunlu Oymağı), 19) Sumastlı, 20) Aşağı ve Yukarı Yıvalı (Oğuz boyu).